Niet terug naar Eden, maar naar voltooiing

Wanneer we spreken over herstel, ontstaat gemakkelijk het beeld dat God uiteindelijk alles terugbrengt naar hoe het vóór de val was. De tuin wordt hersteld, de breuk wordt ongedaan gemaakt en de mens krijgt opnieuw toegang tot wat verloren ging. Dat beeld bevat iets waars, maar het lijkt niet groot genoeg om de volle Bijbelse hoop te dragen.

De Schrift eindigt niet eenvoudig waar zij begon.

Genesis begint met een goede schepping waarin de mens naar Gods beeld leeft, verantwoordelijkheid ontvangt en toegang heeft tot de boom des levens. Openbaring eindigt opnieuw met de boom des levens, met water van leven, met God die bij de mensen woont en met een schepping waarin de vloek niet langer aanwezig is. De overeenkomsten zijn duidelijk en bewust. Toch zijn begin en einde niet identiek.

Tussen Genesis en Openbaring staat een hele geschiedenis.

Er is zonde.

Er is oordeel.

Er is verbond.

Er is wet.

Er zijn profeten.

Er is de komst van Christus.

Er is kruis en opstanding.

Er is de gave van de Geest.

En uiteindelijk is er niet alleen herstel van verloren orde, maar een menselijkheid die door de dood heen tot onvergankelijkheid wordt gebracht.

Dat laatste is belangrijk.

Paulus beschrijft in 1 Korintiërs 15 de opstanding niet als eenvoudige terugkeer naar het huidige biologische bestaan. Hij spreekt over een lichaam dat in vergankelijkheid gezaaid wordt en in onvergankelijkheid wordt opgewekt. Sterfelijkheid wordt bekleed met onsterfelijkheid. Het lichaam blijft werkelijk lichaam, maar de toestand ervan verandert.

Daarmee wordt de toekomst groter dan herstel naar de huidige vorm.

De mens wordt niet alleen teruggebracht naar leven.

Hij wordt tot een vorm van leven gebracht waarin de dood zijn macht verloren heeft.

Dat is waarom Paulus de dood de laatste vijand noemt die vernietigd wordt.

Die formulering maakt duidelijk dat dood niet uiteindelijk wordt opgenomen in Gods goede orde als een noodzakelijke blijvende component. Zij wordt niet geleerd, geaccepteerd of vergeestelijkt totdat zij geen probleem meer lijkt. Zij wordt overwonnen.

Dat heeft grote gevolgen voor onze hele zoektocht naar kwaad.

Als de dood werkelijk vernietigd wordt, is Gods antwoord op de gebrokenheid van de schepping niet alleen juridisch.

Hij verklaart niet slechts wie schuldig was.

Hij verandert de toestand waarin dood überhaupt nog kan heersen.

Daarom is opstanding meer dan compensatie.

Een mens die gestorven is, krijgt niet alleen een correcte beoordeling van zijn geschiedenis. Hij wordt opgewekt.

Een slachtoffer krijgt niet alleen gelijk. De macht van de dood zelf wordt verbroken.

De schepping krijgt niet alleen een moreel oordeel over wat verkeerd was. Zij wordt bevrijd uit slavernij aan het verderf.

Dat is precies de taal van Romeinen 8. Paulus zegt dat de schepping zelf uitziet naar bevrijding en dat zij zal delen in de vrijheid van de heerlijkheid van Gods kinderen.

Dat betekent dat mens en schepping samen in de hoop betrokken zijn.

De mens wordt niet uit de schepping gered alsof materie het probleem was.

De schepping wordt niet achtergelaten als mislukt decor van een geestelijk verhaal.

Beide worden in de richting van bevrijding gedacht.

Dat is een wezenlijk christelijk inzicht.

De oplossing voor lichamelijke gebrokenheid is niet ontsnapping uit lichamelijkheid.

De oplossing voor een beschadigde schepping is niet haar definitieve verwerping.

De Bijbelse beweging is herstel en voltooiing.

Dat wordt zichtbaar in de opstanding van Christus.

Hij verschijnt niet als een geest die zijn lichaam definitief heeft verlaten. De opgestane Christus kan worden gezien en aangeraakt. Hij eet. Zijn identiteit blijft herkenbaar.

Toch is zijn opstandingsleven niet eenvoudig hetzelfde als zijn leven vóór de kruisiging.

Hij is door de dood heen gegaan.

Hij sterft niet opnieuw.

Paulus noemt Hem daarom de eersteling van degenen die ontslapen zijn.

Dat woord wijst vooruit.

Christus' opstanding staat niet op zichzelf. Zij is het begin van wat later met anderen zal gebeuren.

Dat maakt Hem opnieuw de maatstaf van de toekomstige menselijkheid.

Zoals Hij niet slechts terugkeert naar zijn eerdere aardse toestand, zo lijkt ook onze uiteindelijke bestemming meer te zijn dan een herstel naar Adam vóór de val.

Dat betekent niet dat Adam gebrekkig of slecht geschapen was.

Genesis noemt de schepping goed.

Maar goed is niet noodzakelijk hetzelfde als definitief voltooid.

Dat onderscheid hebben we eerder voorzichtig gemaakt en hier krijgt het opnieuw gewicht.

De eerste mens leeft in een goede schepping, maar de laatste mens wordt in het Nieuwe Testament verbonden met onvergankelijkheid en heerlijkheid.

Dat suggereert een beweging.

Niet van kwaad naar goed alleen.

Maar van goed, door een tragisch beschadigde geschiedenis heen, naar voltooiing in Christus.

Daarbij moeten we opnieuw een belangrijke grens bewaken.

De val was niet noodzakelijk om die voltooiing mogelijk te maken.

We mogen niet zeggen dat God zonde nodig had om de mens uiteindelijk te verheerlijken.

De Schrift noemt zonde geen noodzakelijke ontwikkelingsfase.

Zij noemt haar rebellie, slavernij en dood.

Dat God binnen een gevallen geschiedenis uiteindelijk iets voortbrengt dat rijker is dan een simpele terugkeer naar het begin, betekent niet dat de val daarvoor nodig was.

Het betekent dat Gods vermogen tot verlossing groter is dan het kwaad dat de geschiedenis binnendrong.

Dat is iets heel anders.

Een kunstenaar kan een beschadigd werk herstellen en daarbij iets maken dat uiteindelijk dieper en rijker is dan de oorspronkelijke toestand. Daaruit volgt niet dat de beschadiging noodzakelijk was voor zijn kunst.

Die vergelijking blijft beperkt, maar helpt één onderscheid te bewaren: overwinning op kwaad maakt kwaad niet noodzakelijk.

Dat is belangrijk omdat anders onze hoop opnieuw een rechtvaardiging van het verleden kan worden.

De opstanding zegt niet dat de kruisiging daarom geen kwaad was.

Nieuwe schepping zegt niet dat iedere wond nodig was om daar te komen.

Voltooiing zegt niet dat de val een goede eerste stap was.

Gods antwoord is juist groot omdat Hij het kwaad kan overwinnen zonder het achteraf tot goed te hoeven verklaren.

Dat wordt bijzonder zichtbaar in de opgestane Christus.

Zijn wonden verdwijnen niet volledig uit het verhaal.

Thomas wordt uitgenodigd ze te zien.

De kruisiging wordt dus niet uit de geschiedenis gewist alsof zij nooit heeft plaatsgevonden.

Toch beheersen de wonden Hem niet meer als open bron van lijden.

Dat is een belangrijk beeld voor herstel.

Herstel hoeft niet te betekenen dat waarheid verdwijnt.

Een mens hoeft niet te vergeten wat gebeurd is om werkelijk vrij te worden.

Geschiedenis kan waar blijven zonder eeuwig dezelfde vernietigende macht te behouden.

Dat moeten we voorzichtig formuleren. De Schrift geeft ons geen gedetailleerde psychologie van herinnering in de nieuwe schepping. We weten niet precies hoe mensen daar hun aardse geschiedenis zullen ervaren.

Maar de opgestane Christus laat wel zien dat overwinning niet noodzakelijk hetzelfde is als uitwissen.

De geschiedenis wordt getransformeerd zonder onwaar gemaakt te worden.

Dat is belangrijk voor slachtoffers.

Soms klinkt de gedachte aan eeuwige vreugde bijna bedreigend wanneer zij wordt voorgesteld alsof iemand eenvoudig moet vergeten wat hem is aangedaan.

Maar werkelijk herstel hoeft geen ontkenning van het verleden te zijn.

Als oordeel waarheid aan het licht brengt en opstanding de persoon werkelijk herstelt, kan de wond haar plaats in de geschiedenis behouden zonder voor altijd de identiteit van de persoon te beheersen.

Dat is een diepere vorm van overwinning dan geheugenverlies.

Openbaring 21 spreekt over God die iedere traan van hun ogen zal afwissen. De dood zal niet meer zijn. Ook rouw, geschreeuw en pijn zullen niet meer zijn.

Dat is krachtige taal.

Opvallend is dat de tekst niet zegt dat de pijn nooit bestaan heeft.

Tranen worden afgewist omdat er werkelijk tranen waren.

De belofte neemt het verdriet serieus genoeg om te spreken over het einde ervan.

Daarom is de christelijke hoop niet gebaseerd op ontkenning van het heden.

Zij ontstaat juist doordat het heden niet het laatste woord heeft.

Dat geldt ook voor de schepping.

Openbaring spreekt over een nieuwe hemel en een nieuwe aarde.

Het woord nieuw moet zorgvuldig worden gelezen. De Schrift geeft ons niet genoeg grond om daaruit een complete natuurkundige theorie af te leiden over de verhouding tussen huidige en toekomstige kosmos.

Maar de bredere canonieke lijn wijst wel op zowel continuïteit als vernieuwing.

God maakt niet eenvoudig niets van wat Hij geschapen heeft.

Er is herstel van schepping.

Maar er is ook werkelijke verandering.

De huidige toestand van dood, verval en pijn blijft niet bestaan.

Daarmee krijgt Romeinen 8 zijn uiteindelijke horizon.

De schepping zucht omdat zij niet bestemd is om eeuwig in haar huidige toestand te blijven.

Zij wacht.

En de vrijheid waarnaar zij uitziet wordt verbonden met de heerlijkheid van Gods kinderen.

Dat betekent dat menselijke verlossing en kosmisch herstel niet los van elkaar gedacht kunnen worden.

De mens werd vanaf het begin binnen de schepping geplaatst.

Zijn bestemming blijft daarmee verbonden.

Dat helpt ook om onze eerdere gedachten over menselijke roeping te verdiepen.

De mens ontvangt verantwoordelijkheid binnen de schepping.

Hij is niet de Bron van haar leven.

Hij is ook niet haar uiteindelijke redder.

Maar zijn roeping is werkelijk verbonden aan Gods orde.

In de nieuwe schepping lijkt die roeping niet te verdwijnen.

Openbaring spreekt over dienen en regeren.

Dat moet voorzichtig gelezen worden, maar het bevestigt in ieder geval dat menselijke verantwoordelijkheid niet eindigt in passieve contemplatie.

De mens wordt niet gered om uiteindelijk niets meer te dragen.

Zijn relatie tot God wordt juist zo hersteld dat zijn handelen volledig binnen Gods goede orde kan bestaan.

Daarmee komt de vraag naar vrijheid opnieuw terug.

Als de nieuwe schepping werkelijk zonder zonde is, hoe kan de mens daar vrij zijn?

Een veelgebruikte gedachte is dat vrijheid alleen echt is wanneer iemand op ieder moment de mogelijkheid heeft om tegen God te kiezen.

Maar dan ontstaat een probleem.

Als de verloste mens voor eeuwig dezelfde mogelijkheid tot afval moet behouden om vrij te blijven, blijft de nieuwe schepping in principe altijd kwetsbaar voor een nieuwe Genesis 3.

De Schrift schildert de toekomst echter niet alsof Gods overwinning voorlopig blijft.

Zij spreekt over een toestand waarin de dood niet meer is, de vloek niet meer is en Gods dienaren Hem dienen.

Dat lijkt erop te wijzen dat vrijheid uiteindelijk gevestigd kan zijn in het goede.

Christus maakt dat opnieuw begrijpelijk.

Hij is volmaakt vrij en toch niet zondig.

God zelf is volmaakt vrij en toch kan Hij niet liegen of zichzelf verloochenen.

Daaruit volgt dat vrijheid niet afhankelijk hoeft te zijn van een permanente mogelijkheid om kwaad te kiezen.

Misschien bestaat de hoogste vrijheid juist wanneer de wil zo volledig in waarheid leeft dat het kwaad niets aantrekkelijks meer heeft.

Dat zou geen vernietiging van de wil zijn.

Het zou haar genezing zijn.

Een verslaafde die niet langer naar zijn verslaving verlangt, is niet minder vrij geworden omdat één vernietigende mogelijkheid haar aantrekkingskracht verloren heeft.

Integendeel.

Dat voorbeeld is niet volledig gelijk aan eschatologische vrijheid, maar het laat zien waarom minder gebondenheid aan kwaad juist meer vrijheid kan betekenen.

Bijbelse vrijheid lijkt daarom niet uiteindelijk te bestaan uit maximale keuzeruimte.

Zij bestaat uit het vermogen werkelijk volgens waarheid en liefde te leven.

In Christus verschijnt die vrijheid al volledig.

In de verloste mens wordt zij uiteindelijk voltooid.

Daarmee wordt ook duidelijk waarom de nieuwe schepping meer lijkt te zijn dan herstel van onschuld.

Onschuld kan nog ongetest en ongevormd zijn.

De eschatologische mens wordt beschreven na een geschiedenis van verlossing, opstanding en gelijkvormigheid aan Christus.

Opnieuw moeten we voorkomen dat we daaruit afleiden dat die geschiedenis van zonde noodzakelijk was.

Maar we mogen wel erkennen dat de uiteindelijke toestand in de Schrift rijker wordt beschreven dan eenvoudige terugkeer naar oorspronkelijke onschuld.

Er is heerlijkheid.

Onvergankelijkheid.

Opstanding.

Zoonschap.

Volledige gemeenschap met God.

Een bevrijde schepping.

De dood is vernietigd.

Dat is geen geringe uitbreiding van het beeld.

Ook de boom des levens keert terug in Openbaring 22.

Dat is bijzonder.

Wat in Genesis na de val ontoegankelijk wordt, verschijnt opnieuw in de uiteindelijke stad van God.

Toch bevindt die boom zich nu niet in een tuin waarin de mens opnieuw voor dezelfde oorspronkelijke keuze lijkt te staan.

De setting is anders.

God en het Lam staan centraal.

De vloek is verdwenen.

Gods dienaren zien zijn aangezicht.

De boom des levens draagt voortdurend vrucht.

Het beeld ademt niet de dreiging van een nieuwe val, maar de stabiliteit van voltooid leven.

Opvallend genoeg wordt de boom van kennis van goed en kwaad niet opnieuw genoemd.

Daaruit mogen we niet te veel afleiden. Openbaring zegt niet expliciet dat die afwezigheid een theologische boodschap op zichzelf is.

Maar canoniek blijft het verschil opmerkelijk.

Het begin bevat een grens die overtreden kan worden.

Het einde richt de aandacht op ontvangen leven in een werkelijkheid waar de vloek verdwenen is.

Misschien komt daar onze eerdere lijn tot voltooiing.

De mens wordt niet God.

Hij blijft ontvangen.

Maar ontvangenheid wordt niet meer ervaren als tekort.

De leugen van Genesis heeft haar kracht verloren.

De mens hoeft niet buiten God te grijpen naar volheid, omdat hij in Gods aanwezigheid leeft.

Dat kan een van de diepste kenmerken van de nieuwe schepping zijn.

Niet dat het schepsel eindelijk autonoom wordt.

Maar dat afhankelijkheid volledig als leven wordt gekend.

Dat sluit ook aan bij Christus.

Hij laat zien dat ware menselijkheid niet bestaat in afstand tot de Vader.

De nieuwe schepping lijkt de werkelijkheid waarin die verhouding niet meer door zonde, leugen, dood of angst wordt verstoord.

Daarmee wordt Gods overwinning op kwaad veel groter dan een eindafrekening.

Het kwaad wordt geoordeeld.

De waarheid wordt geopenbaard.

De dood wordt vernietigd.

De schepping wordt bevrijd.

De mens wordt opgewekt.

Gemeenschap met God wordt voltooid.

Dat is waarom de Bijbelse hoop uiteindelijk niet alleen juridisch genoemd kan worden.

Zij raakt de hele werkelijkheid.

Toch blijft er na al deze lijnen nog een vraag over.

Misschien wel de vraag die we vanaf het begin bewust niet hebben willen dichtleggen.

Als dit Gods einddoel is, waarom loopt de geschiedenis dan door een wereld waarin sommige mensen zo diep worden beschadigd?

Waarom werd dit specifieke kind niet beschermd?

Waarom werd deze ziekte niet genezen?

Waarom kwam het antwoord niet eerder?

We hebben inmiddels veel geleerd over wat we niet mogen zeggen.

We mogen niet zeggen dat ieder kwaad noodzakelijk was.

We mogen niet zeggen dat vrije wil alles verklaart.

We mogen niet zeggen dat iedere tragedie een verborgen les was.

We mogen niet zeggen dat een slachtoffer onderdeel moest worden van een groter plan om dat plan mogelijk te maken.

We mogen evenmin doen alsof we niets weten.

We weten iets over menselijke verantwoordelijkheid.

We weten iets over een zuchtende schepping.

We weten dat God oordeelt.

We weten dat Christus gekomen is.

We weten dat dood en kwaad niet het laatste woord houden.

Maar er blijft een verschil tussen weten waar de geschiedenis uiteindelijk naartoe gaat en weten waarom ieder afzonderlijk moment binnen die geschiedenis niet anders verliep.

Dat verschil moeten we nu rechtstreeks onder ogen zien.

Niet als mislukking van deze reeks.

Maar als een van haar belangrijkste conclusies.

Daarom gaat het volgende deel niet over een nieuwe verklaring.

Het gaat over wat, na al ons onderzoek, werkelijk onverklaard blijft.