Job en de grens van onze verklaringen

Tot nu toe hebben we geprobeerd steeds scherper te onderscheiden. We hebben gekeken naar menselijk kwaad, naar macht en verantwoordelijkheid, naar nalatigheid, naar Gods niet ingrijpen, naar een zuchtende schepping, naar historisch oordeel en naar de geleidelijke ontwikkeling van Gods handelen in de geschiedenis. Die lijnen helpen om veel te begrijpen, maar zij brengen ook een gevaar met zich mee. Hoe meer samenhang wij zien, hoe groter de verleiding wordt om te denken dat we uiteindelijk ieder lijden binnen één sluitend systeem kunnen plaatsen.

Het boek Job onderbreekt precies die neiging.

Job wordt aan het begin van het boek beschreven als een oprecht en rechtschapen man, iemand die God vreest en het kwaad mijdt. Dat is belangrijk, omdat de vertelling daarmee direct voorkomt dat zijn latere lijden eenvoudig kan worden verklaard als directe vergelding voor verborgen slechtheid. De lezer krijgt bovendien toegang tot een hemelse scène waarin een aanklager, de satan, Jobs trouw ter discussie stelt en waarin toestemming wordt gegeven om hem te beproeven binnen bepaalde grenzen.

Job zelf weet daarvan niets.

Dat verschil tussen wat de lezer weet en wat Job weet, is fundamenteel. Het laat zien dat er een werkelijkheid achter zichtbaar lijden kan liggen die voor de lijdende mens zelf verborgen blijft. Maar daaruit volgt niet dat wij bij ieder lijden mogen aannemen dat wij de verborgen reden wél kunnen reconstrueren. Integendeel. Job leert juist dat een mens ernstig kan lijden zonder toegang te hebben tot de volledige achtergrond van wat er gebeurt.

Dat maakt het boek ongemakkelijk voor iedere theologie die lijden snel wil verklaren.

Jobs vrienden proberen precies dat te doen. Zij vertrekken vanuit een overtuiging die op zichzelf niet volledig verkeerd is: God is rechtvaardig en kwaad heeft gevolgen. Het probleem ontstaat wanneer zij die algemene waarheid direct toepassen op Jobs specifieke situatie. Omdat Job lijdt, moet hij volgens hun redenering ergens ernstig gezondigd hebben. Zijn lijden wordt bewijs voor schuld die zij niet kunnen aanwijzen, maar waarvan zij aannemen dat zij moet bestaan.

Daarmee verandert theologie in een gesloten systeem.

De conclusie ligt al vast en de werkelijkheid van de lijdende mens moet zich daarnaar voegen.

Dat is precies wat wij moeten vermijden.

Algemene Bijbelse waarheden zijn niet automatisch concrete verklaringen voor iedere afzonderlijke gebeurtenis. Het is waar dat zonde gevolgen heeft. Daaruit volgt niet dat ieder concreet lijden rechtstreeks terug te voeren is op een specifieke persoonlijke zonde. Het is waar dat God mensen vormt. Daaruit volgt niet dat ieder trauma speciaal ontworpen is als vormingsmiddel. Het is waar dat God kwaad ten goede kan keren. Daaruit volgt niet dat ieder kwaad noodzakelijk was om dat goede mogelijk te maken.

De vrienden van Job verliezen die onderscheidingen.

Zij proberen Gods rechtvaardigheid te beschermen door een reden voor Jobs lijden te produceren. Maar juist daardoor spreken zij onrechtvaardig over Job.

Dat is misschien één van de belangrijkste waarschuwingen van het hele boek.

Het is mogelijk om iets waars over God te zeggen en toch onwaar te spreken over de concrete situatie van een mens.

Theologische juistheid op algemeen niveau garandeert nog geen juiste toepassing.

Dat vraagt om nederigheid.

Wanneer iemand lijdt, beschikken wij niet automatisch over Gods perspectief op zijn geschiedenis. We weten misschien iets over menselijke verantwoordelijkheid. We kunnen soms duidelijke oorzaken aanwijzen. We kunnen soms rechtstreekse nalatigheid of schuld benoemen. Maar er blijven situaties waarin de precieze reden niet zichtbaar is.

Job laat zien dat het dan beter kan zijn om de reden open te laten dan haar te verzinnen.

Dat betekent niet dat de Schrift ons oproept tot intellectuele passiviteit. Job zelf stelt voortdurend vragen. Hij klaagt. Hij redeneert. Hij protesteert tegen de manier waarop zijn vrienden hem beoordelen. Hij verlangt zelfs naar een ontmoeting met God waarin hij zijn zaak kan voorleggen.

Zijn geloof wordt niet gekenmerkt door stilzwijgende berusting.

Hij zoekt waarheid.

Dat maakt zijn verhaal juist zo krachtig. De Bijbel presenteert zijn vragen niet als bewijs dat hij God volledig heeft verlaten. Zijn woorden zijn soms scherp en zelfs ontregelend, maar zij blijven gericht tot de God van wie hij antwoord verlangt.

Daarmee ontstaat opnieuw een belangrijke gedachte: vragen stellen kan een vorm van geloof zijn.

Wanneer iemand werkelijk gelooft dat God goed en rechtvaardig is, kan juist daarom het ervaren onrecht moeilijk te verdragen zijn. De vraag ontstaat niet noodzakelijk omdat Gods goedheid onbelangrijk is geworden, maar omdat zij serieus wordt genomen.

Dat sluit aan bij Abraham, die vraagt of de Rechter van de hele aarde geen recht zal doen, en bij de psalmen waarin mensen God vragen waarom Hij verborgen lijkt en hoe lang onrecht nog duurt.

Job gaat echter nog verder, omdat zijn eigen bestaan de plaats wordt waar de spanning gevoeld wordt.

Hij kent zijn eigen leven goed genoeg om te weten dat de verklaringen van zijn vrienden niet kloppen.

Dat betekent niet dat Job zichzelf als volmaakt zondeloos beschouwt. Het punt is dat zijn lijden niet in verhouding staat tot de verborgen misdaad die zijn vrienden moeten veronderstellen om hun systeem overeind te houden.

Daarom verdedigt Job niet alleen zichzelf.

Hij verdedigt ook de werkelijkheid tegen een te eenvoudig theologisch model.

Dat is belangrijk voor onze eigen zoektocht naar kwaad.

We hebben eerder gezegd dat vrije wil niet genoeg is om extreem lijden te verklaren. We hebben menselijke nalatigheid onderzocht zonder te beweren dat ieder slachtoffer omringd was door mensen die noodzakelijk hadden moeten ingrijpen. We hebben gesproken over een zuchtende schepping zonder iedere ziekte als individuele straf te behandelen. We hebben historische oordelen onderzocht zonder persoonlijke schuld en collectieve gevolgen volledig gelijk te stellen.

Al die onderscheidingen dienen uiteindelijk hetzelfde doel: voorkomen dat we meer verklaren dan we werkelijk weten.

Job maakt die discipline expliciet.

De lezer weet wel iets wat Job niet weet. Er is een geestelijke dimensie. Dat moet serieus genomen worden. De Schrift presenteert een werkelijkheid waarin niet alles wat mensen overkomt volledig verklaard kan worden vanuit zichtbare menselijke oorzaken.

Maar ook daar moeten we voorzichtig zijn.

Het feit dat Job een geestelijke achtergrond heeft, geeft ons geen recht om bij iedere ziekte, ieder ongeluk of iedere tragedie automatisch een demonische oorzaak aan te wijzen. Dat zou opnieuw hetzelfde probleem creëren: wij zouden een concrete verborgen reden invullen zonder openbaring.

Job leert ons dat onzichtbare werkelijkheid kan bestaan.

Hij leert ons niet dat wij haar in ieder individueel geval kennen.

Dat onderscheid is noodzakelijk.

Dezelfde voorzichtigheid geldt voor Gods toestemming in het boek. De satan kan niet onbeperkt handelen. Er worden grenzen gesteld. God blijft soeverein. Tegelijk wordt het lijden niet onwerkelijk doordat het binnen die grens plaatsvindt.

Jobs kinderen sterven.

Zijn bezit verdwijnt.

Zijn lichaam wordt aangetast.

Zijn sociale bestaan stort in.

Dat zijn geen abstracte onderdelen van een hemels debat. Het zijn menselijke verliezen.

Daar ontstaat ook een moeilijke vraag over het einde van het boek. Job ontvangt opnieuw bezit en krijgt opnieuw kinderen. Dat herstel is werkelijk en belangrijk, maar we moeten oppassen om het te lezen alsof verloren kinderen eenvoudig vervangen kunnen worden door nieuwe.

Een nieuw kind maakt een gestorven kind niet ongedaan.

Dat is een menselijke waarheid die de tekst niet ontkent.

Juist daarom is de bredere Bijbelse hoop op opstanding zo belangrijk. Alleen binnen een horizon waarin de dood niet definitief blijft, kan herstel werkelijk verder gaan dan compensatie binnen hetzelfde aardse leven.

Job zelf ziet die volledige eschatologische uitwerking nog niet zoals het Nieuwe Testament haar later ontvouwt. Maar voor een christelijke lezer kan het einde van Job daarom niet los worden gezien van de grotere hoop van de Schrift.

Dat voorkomt ook dat wij herstel te goedkoop definiëren.

God kan iemand na verlies nieuwe vreugde geven.

Hij kan leven herstellen.

Hij kan nieuwe relaties geven.

Maar dat betekent niet dat het verleden daardoor nooit gebeurd is.

Herstel hoeft geschiedenis niet uit te wissen om werkelijk herstel te zijn.

Dat idee wordt uiteindelijk zichtbaar in de opgestane Christus. De wonden zijn niet eenvoudig verdwenen alsof de kruisiging nooit heeft plaatsgevonden. De opstanding ontkent de geschiedenis niet, maar overwint haar macht om het laatste woord te hebben.

Dat kan ook een voorzichtig kader geven voor menselijk herstel. Een wond kan deel blijven van de waarheid van iemands geschiedenis zonder voor altijd een open bron van vernietiging te blijven.

Dat is een theologische gevolgtrekking, geen directe uitspraak uit Job. Maar zij sluit aan bij de bredere Bijbelse beweging waarin herstel niet hetzelfde is als geheugenverlies.

Terug naar Job zelf.

Wanneer God uiteindelijk antwoordt, krijgt Job niet de uitleg waarop veel moderne lezers hopen. God zegt niet eenvoudig: dit gebeurde omdat er in de hemel een discussie plaatsvond en daarom moest jij dit doorstaan. De hemelse scène waarmee het boek begon wordt in Gods antwoord niet als causale verklaring aan Job gepresenteerd.

In plaats daarvan wordt Jobs blik verbreed.

God spreekt over de schepping.

Over grenzen.

Over dieren.

Over krachten die Job niet beheerst.

Over een wereld die groter is dan zijn eigen inzicht.

Dat antwoord kan frustrerend lijken wanneer wij vooral een oorzaak zoeken. Maar misschien is het doel niet om Job te vertellen dat zijn vraag onbelangrijk is. Het doel is om hem te confronteren met de omvang van een werkelijkheid waarvan hij maar een deel ziet.

Dat is iets anders dan zeggen dat Job moet zwijgen omdat hij niets begrijpt.

God spreekt daadwerkelijk met hem.

De ontmoeting zelf wordt onderdeel van het antwoord.

Job krijgt niet volledige kennis van het waarom, maar hij wordt ook niet verlaten aan stilte.

Dat onderscheid is belangrijk.

Soms zoeken wij een verklaring terwijl de Bijbel eerder spreekt over ontmoeting, vertrouwen en perspectief.

Dat kan echter opnieuw verkeerd gebruikt worden. Tegen een lijdende mens zeggen dat hij geen verklaring nodig heeft maar alleen Gods aanwezigheid, kan goedkoop worden wanneer wij daarmee zijn vragen voortijdig afsluiten. Job zelf krijgt ruimte om zijn zaak uitvoerig te spreken voordat God antwoordt.

De Schrift geeft dus zowel ruimte voor klacht als voor begrenzing van ons weten.

Beide horen bij elkaar.

De mens mag vragen.

Maar de mens hoeft niet te doen alsof hij alles kan weten.

Dat is misschien een volwassen vorm van theologie.

Niet minder serieus nadenken.

Niet minder scherp vragen.

Maar ook niet iedere leegte vullen.

Er is een verschil tussen een mysterie erkennen en gemakzuchtig “mysterie” zeggen zodra een vraag moeilijk wordt.

Het eerste ontstaat nadat we zorgvuldig hebben onderzocht wat de Schrift wel en niet zegt.

Het tweede kan een manier zijn om niet te hoeven denken.

Onze zoektocht tot nu toe probeert daarom zoveel mogelijk uit te werken wat wel gezegd kan worden. Menselijke wil is werkelijk. Macht maakt kwaad mogelijk. Mensen kunnen nalaten te beschermen. De schepping staat onder vergankelijkheid. God kan historisch oordelen. Hij handelt door mensen heen. De heilsgeschiedenis openbaart steeds dieper de noodzaak van vernieuwing. Christus laat ware menselijkheid zien.

Dat alles helpt.

Maar zelfs wanneer al die lijnen samenkomen, blijft er een grens.

We kunnen nog steeds niet zeggen waarom dit specifieke kind niet werd beschermd.

We kunnen nog steeds niet zeggen waarom deze persoon deze ziekte kreeg.

We kunnen nog steeds niet zeggen waarom het ene gebed zichtbaar werd verhoord en het andere niet.

Soms kunnen we oorzaken aanwijzen.

Soms kunnen we verantwoordelijkheid benoemen.

Soms kunnen we patronen herkennen.

Maar waar God ons de concrete reden niet geeft, moeten we niet namens Hem spreken.

Dat is geen zwakte van geloof.

Het is gehoorzaamheid aan de grens van wat geopenbaard is.

De vrienden van Job overschrijden die grens omdat zij liever een antwoord geven dan een onzekerheid verdragen.

Misschien is dat waarom hun woorden uiteindelijk zo hard worden. Wanneer een systeem koste wat kost moet blijven kloppen, wordt de lijdende mens gemakkelijk het probleem.

Als de theorie zegt dat goede mensen voorspoedig zijn, moet de lijdende rechtvaardige verborgen slecht zijn.

Als de theorie zegt dat ieder lijden rechtstreeks opvoedend is, moet ieder slachtoffer uiteindelijk dankbaar zijn voor zijn wond.

Als de theorie zegt dat alles precies zo moest gebeuren, wordt ieder kwaad noodzakelijk.

Daarom zijn slechte verklaringen niet alleen intellectueel verkeerd.

Zij kunnen moreel schadelijk zijn.

Ze kunnen schuld leggen waar geen schuld is.

Ze kunnen verdriet bagatelliseren.

Ze kunnen daders indirect noodzakelijk maken.

Ze kunnen slachtoffers het gevoel geven dat protest tegen hun lijden protest tegen Gods goede plan is.

Job doorbreekt dat.

Zijn lijden hoeft niet goed genoemd te worden om zijn trouw betekenis te geven.

Zijn vragen hoeven niet verboden te worden om Gods rechtvaardigheid te bewaren.

En zijn gebrek aan uitleg hoeft niet te betekenen dat God afwezig is.

Dat brengt ons bij een belangrijke houding die we later nog verder moeten uitwerken.

Wanneer begrijpen mogelijk is, moeten we begrijpen.

Wanneer verantwoordelijkheid zichtbaar is, moeten we handelen.

Maar wanneer het waarom werkelijk buiten ons bereik blijft, moet er ook ruimte zijn voor klacht.

Dat is niet de vernietiging van geloof.

Het kan juist voorkomen dat geloof verandert in ontkenning.

De Bijbel geeft ons daar veel taal voor. Niet alleen in Job, maar ook in Prediker, Habakuk en vooral in de Psalmen. Zij leren ons niet alleen wat we over God moeten denken wanneer alles duidelijk is, maar ook hoe we tot Hem kunnen spreken wanneer de werkelijkheid niet past in wat wij begrijpen.

Daarom is Job niet het einde van onze zoektocht.

Hij is een grenspaal.

Hij waarschuwt ons dat zelfs een diepe theologie nederig moet blijven tegenover de concrete geschiedenis van een mens.

Niet iedere vraag krijgt nu een oorzaak.

Niet iedere wond krijgt nu een verklaring.

Niet ieder waarom wordt in dit leven opgelost.

Maar dat betekent niet dat er niets meer gezegd of gedaan kan worden.

Wanneer het waarom uitblijft, blijft er nog steeds waarheid.

Er blijft klacht.

Er blijft verantwoordelijkheid.

Er blijft hoop.

En misschien moeten we juist leren hoe die vier naast elkaar kunnen bestaan zonder dat we één ervan gebruiken om de andere drie het zwijgen op te leggen.