Vrijheid, macht en gevolgen

Wanneer we over kwaad spreken, wordt vrije wil vaak als eerste verklaring genoemd. God heeft de mens vrij geschapen, de mens kan daarom werkelijk tegen Hem kiezen, en kwaad is vervolgens het gevolg van die keuze.

Daar zit waarheid in.

De Schrift behandelt menselijke keuzes niet als toneel. Kaïn doodt Abel. Farao weigert Israël te laten gaan. David misbruikt zijn macht. Judas verraadt Christus. Mensen worden gewaarschuwd, geroepen, aangesproken en geoordeeld. Dat alles heeft weinig betekenis wanneer menselijke wil slechts schijn zou zijn.

De mens kan werkelijk willen.

Hij kan gehoorzamen.

Hij kan weigeren.

Hij kan liefhebben.

Hij kan haten.

Hij kan beschermen.

Hij kan vernietigen.

Maar zodra we vrije wil als volledige verklaring voor het kwaad gebruiken, ontstaat een probleem.

Een mens kan namelijk werkelijk kwaad willen zonder onbeperkte macht te hebben om dat kwaad uit te voeren.

Iemand kan een ander willen doden en daarin verhinderd worden.

Iemand kan willen stelen en worden tegengehouden.

Iemand kan een kind willen misbruiken en door anderen gestopt worden voordat hij zijn wil uitvoert.

In al die gevallen blijft zijn wil werkelijk de zijne.

Zijn vrijheid is niet verdwenen omdat zijn macht begrensd werd.

Daarom is vrije wil op zichzelf geen volledige verklaring voor extreem slachtofferschap.

De moeilijkere vraag is niet alleen waarom iemand kwaad kan willen.

De moeilijkere vraag is waarom een geschapen wil soms over zoveel macht beschikt dat een ander mens de verschrikkelijke gevolgen ervan moet dragen.

Dat brengt ons bij macht.

Macht is in de Schrift niet op zichzelf kwaad.

Adam ontvangt verantwoordelijkheid over de aarde.

Koningen krijgen gezag.

Ouders dragen verantwoordelijkheid.

Rechters moeten recht doen.

Profeten spreken met gezag.

Apostelen worden gezonden.

Zelfs Christus spreekt over macht en ontvangt uiteindelijk alle macht in hemel en op aarde.

Macht is dus niet het tegenovergestelde van goedheid.

Het probleem ontstaat wanneer macht losraakt van haar juiste ordening.

Macht zonder waarheid kan manipulatie worden.

Macht zonder liefde kan overheersing worden.

Macht zonder verantwoordelijkheid kan willekeur worden.

Macht zonder grens kan exploitatie worden.

Daarmee zien we hetzelfde patroon terug als in de eerdere delen.

Het kwaad schept niet noodzakelijk een geheel nieuwe werkelijkheid.

Het verdraait wat gegeven is.

Gezag wordt dominantie.

Seksualiteit wordt gebruik.

Vrijheid wordt onverschilligheid.

Kennis wordt controle.

Heerschappij wordt onderdrukking.

Dat betekent dat het probleem van kwaad niet alleen in de wil zit, maar ook in wat een wil met ontvangen macht doet.

Daar wordt menselijke verantwoordelijkheid veel groter.

Een gedachte kan verborgen blijven.

Een verlangen kan intern blijven.

Maar macht maakt het mogelijk dat innerlijke ontregeling historische gevolgen krijgt.

Farao is daarvan een duidelijk voorbeeld.

Zijn hardheid is persoonlijk.

Maar hij is geen machteloze man.

Hij is koning.

Daardoor wordt zijn innerlijke toestand een nationale werkelijkheid.

Zijn wil raakt de vrijheid van een heel volk.

Zijn beslissingen raken gezinnen.

Zijn angst voor Israël wordt beleid.

Zijn macht maakt het mogelijk dat geweld wordt georganiseerd.

Dat is belangrijk.

Kwaad kan zich via macht vermenigvuldigen.

Eén verkeerde wil hoeft niet bij één persoon te blijven.

Wanneer iemand gezag, bezit, toegang, invloed of fysieke kracht heeft, kan zijn zonde het leven van anderen binnendringen.

Daarom is de vraag naar kwaad ook een vraag naar verantwoordelijkheid voor macht.

De Schrift behandelt macht dan ook nooit als volledig privé.

Wie veel ontvangt, moet rekenschap geven.

Een koning wordt geoordeeld op wat hij met zijn positie doet.

Een herder op hoe hij met de kudde omgaat.

Een rechter op hoe hij recht spreekt.

Een rijke op hoe hij met bezit omgaat.

Een leraar op wat hij onderwijst.

Een ouder op hoe hij beschermt en vormt.

Macht schept dus niet alleen mogelijkheden.

Zij schept verplichtingen.

Dat brengt ons bij kwetsbaarheid.

Een wereld van werkelijke relaties is ook een wereld waarin mensen door elkaar geraakt kunnen worden.

Een kind is afhankelijk van volwassenen.

Een zieke is afhankelijk van zorg.

Een werknemer kan afhankelijk zijn van leiding.

Een burger van rechtspraak.

Een leerling van een leraar.

Een gemeenschap van haar leiders.

Die afhankelijkheid is niet per definitie slecht.

Zonder afhankelijkheid zouden veel vormen van zorg, liefde, opvoeding en gemeenschap nauwelijks bestaan.

Een kind ontvangt leven door afhankelijkheid.

Een mens kan zich aan een ander toevertrouwen.

Een gemeenschap kan verantwoordelijkheid verdelen.

Kwetsbaarheid maakt diepe liefde mogelijk.

Maar precies daardoor kan zij ook misbruikt worden.

Dat is één van de donkerste eigenschappen van kwaad.

Het gebruikt vaak juist de plaats waar vertrouwen hoort te bestaan.

Een ouder kan beschermen, maar ook beschadigen.

Een leraar kan vormen, maar ook manipuleren.

Een geestelijk leider kan dienen, maar ook uitbuiten.

Een partner kan trouw zijn, maar ook beheersen.

Een sterke kan beschermen, maar ook onderdrukken.

Daarom wordt extreem kwaad zo verschrikkelijk wanneer een verdraaide wil, werkelijke macht en menselijke kwetsbaarheid samenkomen.

Niet omdat kwetsbaarheid slecht is.

Niet omdat macht slecht is.

Maar omdat macht niet langer dient waarvoor zij gegeven is.

Dat geeft ons een belangrijk kader:

kwaad wordt ernstiger wanneer verkeerde wil toegang krijgt tot macht over iemand die zich niet of nauwelijks kan verdedigen.

Bij seksueel misbruik van kinderen is dat zichtbaar in de meest extreme vorm.

De volwassene bezit fysieke, sociale en psychologische macht.

Het kind leeft in afhankelijkheid en vertrouwen.

De verhouding die bescherming had moeten bieden wordt omgekeerd.

Dat is niet alleen een overtreding.

Het is een verdraaiing van de hele relationele orde.

De sterke gebruikt zijn kracht niet om te beschermen, maar om te nemen.

De volwassene gebruikt niet zijn verantwoordelijkheid, maar zijn toegang.

Vertrouwen wordt instrument.

Kwetsbaarheid wordt uitgebuit.

Dat maakt duidelijk waarom zonde veel dieper gaat dan het breken van een abstract gebod.

Zonde kan de goede structuur van een relatie omkeren.

Daarmee komen we ook bij een belangrijk onderscheid tussen persoonlijke schuld en de gevolgen van zonde.

De Bijbel laat zien dat die twee niet hetzelfde zijn.

Een kind is niet automatisch schuldig aan de zonde van zijn vader.

Ezechiël maakt duidelijk dat persoonlijke schuld niet eenvoudig wordt overgedragen alsof ieder familielid moreel identiek is.

Maar een kind kan wel de gevolgen van de keuzes van zijn vader dragen.

Dat zien we overal.

Een gewelddadige vader kan een gezin beschadigen.

Een koning kan een oorlog beginnen waarin anderen sterven.

Een corrupte bestuurder kan een samenleving verarmen.

Een verslaafde ouder kan zijn kinderen in onzekerheid laten opgroeien.

De slachtoffers dragen niet noodzakelijk dezelfde schuld.

Maar zij leven wel binnen de gevolgen.

Dat is een harde werkelijkheid.

Menselijke vrijheid is daarom nooit volledig geïsoleerd.

Wij kiezen altijd binnen relaties.

Onze keuzes raken anderen.

Dat betekent dat vrijheid niet alleen een recht is.

Zij is ook verantwoordelijkheid.

Wanneer wij over vrije wil spreken zonder verantwoordelijkheid te noemen, wordt vrijheid bijna een zelfstandig ideaal.

De Schrift lijkt dat niet te doen.

Vrijheid wordt steeds verbonden aan waarheid, gehoorzaamheid, liefde en verantwoordelijkheid.

Een mens is niet werkelijk vrij omdat hij alles kan doen wat hij wil.

Hij is vrij wanneer zijn wil in waarheid kan handelen.

Dat verschil is belangrijk.

Een verslaafde kan doen wat zijn verlangen hem opdraagt en toch nauwelijks vrij zijn.

Een tiran kan enorme macht hebben en toch slaaf zijn van angst, hoogmoed of begeerte.

Een mens kan formeel vrij zijn en innerlijk gebonden.

Daarom wordt vrijheid in de Bijbel uiteindelijk niet alleen gemeten aan keuzemogelijkheid, maar aan de vraag waaraan de wil verbonden is.

Dat wordt later in Christus volledig zichtbaar.

Maar eerst moeten we begrijpen wat menselijke verbondenheid betekent.

Niemand begint zijn leven vanaf nul.

Wij worden geboren in een geschiedenis die al bestaat.

We ontvangen taal.

Cultuur.

Relaties.

Gewoonten.

Instellingen.

Wonden.

Voorrechten.

Verantwoordelijkheden.

Soms ontvangen we ook de gevolgen van keuzes die lang vóór ons gemaakt zijn.

Dat betekent dat menselijke vrijheid altijd gesitueerde vrijheid is.

We kiezen werkelijk.

Maar we kiezen binnen omstandigheden die we niet zelf hebben geschapen.

Dat maakt schuld en gevolg opnieuw verschillend.

Een mens kan beschadigd zijn zonder dat hij de oorzaak van zijn beschadiging is.

Hij kan patronen erven zonder ze gekozen te hebben.

Hij kan opgroeien in geweld zonder zelf de eerste gewelddadige keuze gemaakt te hebben.

Maar op een bepaald moment kan hij wel verantwoordelijk worden voor wat hij met die geschiedenis doet.

Dat maakt menselijke verantwoordelijkheid complexer dan een simpele rekensom.

De Bijbel kent daarom zowel persoonlijke schuld als collectieve geschiedenis.

Adam heeft gevolgen voor wie na hem komt.

Farao heeft gevolgen voor Egypte.

Koningen hebben gevolgen voor volken.

Maar later wordt ieder mens ook persoonlijk aangesproken.

Dat betekent dat we nooit mogen zeggen dat iemand schuldig is alleen omdat hij deel uitmaakt van een beschadigde geschiedenis.

Tegelijk kunnen we niet ontkennen dat die geschiedenis werkelijk invloed heeft.

Kwaad heeft dus een relationele radius.

Het straalt uit.

Het kan zich verspreiden van persoon naar gezin.

Van gezin naar gemeenschap.

Van gemeenschap naar instituut.

Van instituut naar samenleving.

En wanneer het lang genoeg wordt beschermd, genormaliseerd of niet begrensd, kan kwaad zelfs cultuur worden.

Dat helpt iets begrijpen van de vraag waarom er zoveel kwaad bestaat.

Misschien is de omvang van kwaad niet alleen het resultaat van talloze afzonderlijke momenten waarop God afzonderlijk iets toestaat.

Misschien ontstaat een groot deel van die omvang doordat menselijk kwaad zich historisch kan opstapelen.

Een leugen wordt gewoonte.

Een gewoonte wordt norm.

Een norm wordt beleid.

Beleid wordt systeem.

Een systeem vormt vervolgens nieuwe mensen.

Daarmee kan zonde zichzelf versterken.

Genesis laat iets van die beweging zien.

Eerst is er de overtreding in Eden.

Daarna broedermoord.

Kort daarna spreekt Lamech over geweld op een manier die bijna trots klinkt.

Uiteindelijk beschrijft Genesis de aarde als gevuld met geweld.

Dat is geen statisch beeld.

Kwaad groeit.

Het krijgt vorm.

Het wordt doorgegeven.

Dat betekent ook dat Gods vraag aan de mens niet alleen is wat hij persoonlijk gedaan heeft.

Er ontstaat ook een vraag naar wat hij heeft laten groeien.

Welke structuren heeft hij gebouwd?

Welke cultuur heeft hij beschermd?

Welke vormen van macht heeft hij normaal gemaakt?

Welke mensen heeft hij kwetsbaar achtergelaten?

Daarmee komen we bij nalatigheid, maar dat is het onderwerp van het volgende deel.

Voor nu is één punt voldoende.

Vrijheid is echt.

Maar vrijheid zonder aandacht voor macht, gevolgen en verbondenheid is een te klein begrip om het kwaad te verstaan.

Een mens kan werkelijk kiezen.

Maar zijn keuzes bestaan nooit volledig los van anderen.

Hij ontvangt macht.

Hij leeft tussen kwetsbare mensen.

Hij staat in relaties.

Hij beweegt binnen geschiedenis.

En daardoor kunnen zijn keuzes veel verder reiken dan zijn eigen innerlijke leven.

Dat is zowel een grote waardigheid als een grote verantwoordelijkheid.

Want dezelfde menselijke macht waarmee verschrikkelijk kwaad kan worden gedaan, kan ook gebruikt worden om te beschermen.

Dezelfde stem die kan vernederen kan waarheid spreken.

Dezelfde positie die kan uitbuiten kan recht doen.

Dezelfde handen die kunnen slaan kunnen dragen.

Dezelfde vrijheid die zichzelf centraal kan stellen kan zichzelf geven.

Daarmee wordt duidelijk dat Gods antwoord op het kwaad niet eenvoudig kan bestaan uit het verwijderen van menselijke vrijheid.

De uitdaging is dieper.

De wil moet leren het goede te willen.

Macht moet onder waarheid en liefde komen.

Kwetsbaarheid moet beschermd worden.

Verantwoordelijkheid moet gedragen worden.

Vrijheid moet volwassen worden.

En dat brengt ons bij de volgende vraag.

Wanneer mensen zoveel verantwoordelijkheid over elkaar dragen, wat betekent het dan wanneer iemand het kwaad niet zelf doet, maar wel ziet, weet, kan luisteren of kan ingrijpen en toch niets doet?

Daar begint een andere vorm van zonde.

Niet alleen het kwaad dat wordt gedaan.

Maar het goede dat wordt nagelaten.